عطش سیریناپذیر هوش مصنوعی برای مصرف انرژی و آب دیگر بر کسی پوشیده نیست؛ اما اکنون با انتشار جدیدترین گزارشهای توسعه پایدار (Sustainability) گوگل و آمازون، ابعاد دقیقتری از هزینه سنگین زیستمحیطیِ رقابت غولهای فناوری فاش شده است.
هر دو شرکت پیشتر متعهد شده بودند که در سالهای آینده میزان انتشار کربن خود را به «صفر مطلق» (Net-Zero) برسانند، اما هوش مصنوعی تحقق این اهداف را به شدت دشوار کرده است. آمارها ناامیدکنندهاند: انتشار کربن گوگل نسبت به سال گذشته ۲۵ درصد و آمازون ۱۶ درصد افزایش یافته است.
بررسی عمیقتر این گزارشها نشان میدهد که هر دو شرکت برای رسیدن به اهداف کربنصفر خود، ناچار به ایجاد تغییرات ساختاری و احتمالاً بسیار پرهزینهای خواهند بود.
هوش مصنوعی در مرکز بحران
گرچه نه گوگل و نه آمازون مستقیماً هوش مصنوعی را مقصر اصلی افزایش آلایندگیهای خود نمیدانند، اما شواهد غیرمستقیم غیرقابلانکاری در گزارشهایشان وجود دارد. هر دو شرکت اذعان کردهاند که در یک سال گذشته و همزمان با گسترش استفاده از هوش مصنوعی، مصرف انرژی آنها به شکل چشمگیری جهش یافته است.
همچنین هر دو به شاخص «شدت کربن» (Carbon Intensity) اشاره کردهاند؛ معیاری که نشان میدهد یک شرکت به ازای هر دلار درآمدی که کسب میکند، چقدر آلودگی تولید کرده است. جالب اینجاست که هر دو گزارش صفحات متعددی را به تعریف و تمجید از «فواید هوش مصنوعی برای محیطزیست» اختصاص دادهاند؛ تلاشی که به نظر میرسد بیشتر یک واکنش دفاعی و پیشگیرانه در برابر انتقادات فعالان محیطزیست باشد.
چالش پنهانی به نام دامنه ۳ (Scope ۳)
با کندوکاو در دادهها، تصویر روشنتر میشود. عملکرد هر دو شرکت در زمینه کنترل آلودگی ناشی از خرید مستقیم انرژی نسبتاً قابلقبول بوده است. سالها سرمایهگذاری روی تامین انرژی از منابع تجدیدپذیر مانع از فاجعه شده است؛ هرچند با افزایش سرسامآور تقاضای انرژی برای پردازشهای هوش مصنوعی، زمزمههایی مبنی بر روی آوردن مجدد شرکتهایی مانند گوگل به نیروگاههای گازی شنیده میشود.
اما مشکل اصلی جای دیگری است. بخش عمدهای از رشد ردپای کربنی آمازون و گوگل از دستهای به نام «انتشارات Scope ۳» نشأت میگیرد. این دسته شامل آلایندگیهای غیرمستقیمی است که خارج از کنترل مستقیم شرکت رخ میدهد؛ مانند تولید محصولات زنجیره تامین. برای آمازون و گوگل، خرید پردازندههای گرافیکی (GPU) و ساختوساز گسترده دیتاسنترها دقیقاً در همین دسته قرار میگیرد.
آلایندگی Scope ۳ گوگل در سال گذشته ۲.۱ میلیون تن متریک افزایش یافته و حالا به دو برابر سطح سال ۲۰۱۹ رسیده است. در مورد آمازون نیز دلیل اصلی این جهش، ساختوسازهای فیزیکی است. این شرکت در گزارش خود صراحتاً نوشته است: «برای پاسخگویی به تقاضای بالای مشتریان، در سال ۲۰۲۵ ظرفیت دیتاسنترهای خود را در سطح جهانی بیش از هر شرکت دیگری (از جمله بیش از ۱.۲ گیگاوات تنها در سهماهه چهارم) افزایش دادیم.»
بنبستی از جنس فولاد و سیلیکون
هوش مصنوعی تمام معادلات قبلی را بر هم زده است. تا پیش از این، بزرگترین سهم آلایندگی این شرکتها مربوط به برق مصرفی دفاتر و دیتاسنترهای کوچکتر بود که به راحتی با خرید انرژی بادی و خورشیدی جبران میشد. اما حالا چالشهای سختتری در پیش است:
- مصالح ساختمانی سنگین: ساخت و تجهیز دیتاسنترهای عظیم به مقادیر هنگفتی فولاد و سیمان نیاز دارد. این دو صنعت به شدت آلاینده هستند و با وجود تلاش استارتاپها برای تولید مصالح سبز، هنوز ظرفیت تولید آنها جوابگوی اشتهای غولهای فناوری نیست.
- زنجیره تامین تراشهها: تراشههای حافظه و GPUها که موتور محرک هوش مصنوعی هستند، در کارخانههایی (اغلب در آسیا) تولید میشوند که شبکههای برق آنها هنوز به شدت وابسته به سوختهای فسیلی است. فراتر از آن، مواد شیمیایی مورد استفاده در فرآیند تولید نیمههادیها، شامل گازهای گلخانهای قدرتمندی هستند که اثر گرمایشی آنها هزاران بار بیشتر از دیاکسید کربن است.
هیچیک از این موانع غیرقابلحل نیستند، اما گوگل، آمازون و همتایانشان مسیری بسیار ناهموار در پیش دارند. برای پایبندی به تعهدات زیستمحیطی خود، آنها باید سرمایهگذاری روی انرژیهای تجدیدپذیر را چند برابر کنند، برای توسعه فناوریهای فولاد و سیمان پاک هزینه کنند و میلیونها تن اعتبار حذف کربن خریداری کنند. رسیدن به کربنصفر هنوز ممکن است، اما هوش مصنوعی این مسابقه را به یک ماراتن نفسگیر تبدیل کرده است.
