دانشگاه فناوری ماساچوست (MIT) در جریان رقابت سالانه خود با عنوان «تصویرسازی از آینده رایانش در سال ۲۰۲۶»، از ایدههای برتری تقدیر کرد که گامهای توسعه هوش مصنوعی را نه فقط در ترازوی توانمندیهای فنی، بلکه در آینه پیامدهای اجتماعی و اخلاقی آن میسنجند. این رویداد که به همت برنامه «مسئولیتهای اجتماعی و اخلاقی رایانش» (SERC) و با همکاری دانشکده علوم انسانی، هنر و علوم اجتماعی امآیتی برگزار شد، چالشی پیش روی دانشجویان گذاشت: نگارش جستاری کمتر از ۳ هزار کلمه با محوریت این پرسش که «کدام بخش از جامعه، بیشترین بهره و اثر مثبتِ خالص را از هوش مصنوعی خواهد برد؟» در نهایت، ریچل ساوا (Rachel Sava) با ارائه دیدگاهی پویا و مسئولانه درباره آینده هوش مصنوعی در پزشکی، جایزه بزرگ ۱۰ هزار دلاری این رقابت را از آن خود کرد.
«ریچل ساوا» (Rachel Sava)، دانشجوی دکتری در برنامه مشترک علوم و فناوری سلامت هاروارد-امآیتی، با درک همین بیمها و امیدها و با ارائه جستاری تکاندهنده تحت عنوان «ابرهوشمندی، فرای صمیمیت» (Superintelligence, Superintimate)، توانست جایزه بزرگ ۱۰ هزار دلاری را در چهارمین دوره رقابت سالانه «تصور آینده رایانش» (۲۰۲۶) از آن خود کند. او در این طرح تبیین میکند که چگونه یک ابزار پزشکیِ دگرگونکننده زندگی، میتواند روزی به ابزار جاسوسی و دیدهبانی شرکتهای تجاری و نهادهای حاکمیتی تبدیل شود.
نقطه آغاز؛ از نشانگان قفلشدگی تا مرزهای هوش مصنوعی
جرقه این ایده در جریان دوره کارآموزی ساوا در شرکت IBM و همکاری با مرکز PACE در لندن شکل گرفت. او در این باره میگوید:
«استاد راهنمای من در آن پروژه، کوین براون، خود یکی از نخستین رمزگشاهای مغزی را طراحی کرده بود؛ سیستمی مبتنی بر سیگنالهای مغزی (EEG) برای همکارش که بر اثر سکته دچار “سندرم قفلشدگی” (Locked-in Syndrome) شده بود. تماشای این گروه از بیماران که بدنشان به مرکبی غیرقابلاعتماد برای ذهنشان تبدیل شده، انگیزهای شد تا شش سال بعد، قلم خود را به نگارش درباره پروتزهای عصبی اختصاص دهم.»
ساوا معتقد است که پژوهشها و کاربردهای کنونی در نقطه عطف فناوریهای عصبی قرار دارند. او با اشاره به احتمال سوءاستفاده شرکتها برای سنجش بهرهوری ذهنی کارکنان یا پایش شهروندان برای کشف «جرایم اندیشهای»، هشدار میدهد که با ورود این فناوری به بازار عمومی، هراسی واقعی وجود دارد؛ هراس از اینکه یک دستاورد انقلابیِ پزشکی به یک ویرانشهر (Dystopia) نظارتی ختم شود.
مسابقهای برای ترسیم فردا؛ تلاقی اخلاق و فناوری
این رقابت که به همت برنامه «مسئولیتهای اجتماعی و اخلاقی رایانش» (SERC) — از بخشهای دانشکده رایانش شوارزمن MIT — و با همکاری دانشکده علوم انسانی، هنر و علوم اجتماعی و حمایت مالی بنیاد خیریه MAC3 برگزار شد، از دانشجویان میخواست در قالب مقالهای کمتر از ۳ هزار کلمه، پیشبینی کنند که کدام بخش از جامعه بیشترین سود خالص را از هوش مصنوعی خواهد برد. چارچوب این چالش، تشویق دانشجویان به دیدن فراتر از مرزهای توسعه فنی و تامل در پیامدهای انسانیِ دستاوردهایشان بود.
در مراسم نهایی که به میزبانی کاسپار هیر، استاد فلسفه و بنیانگذار این جایزه در سال ۲۰۲۳ برگزار شد، سه فینالیست هرکدام در ۲۰ دقیقه به تبیین ایده خود و پاسخ به پرسشهای داوران پرداختند. ساوا پس از موفقیت در این رویداد گفت:
«این مسابقه از ما، یعنی نسل آینده دانشمندان، یک پرسش اساسی میپرسد: “شما مایلید چه جهانی را ببینید؟” فکر میکنم ارزشش را دارد که همه ما این سوال را از خود بپرسیم و اگر این دغدغه در وجودمان آنقدر پررنگ شد که ما را به حرکت واداشت، باید به خودمان اجازه دهیم همانطور که در دروس آکادمیک عمیق میشویم، در این مفاهیم نیز غور کنیم.»
تنوع ژرفای اندیشه دانشجویی برایان هدن، از مدیران مشترک SERC و استاد فلسفه امآیتی، با ابراز شگفتی از آثار ارسالی امسال گفت: «مقالات امسال حوزههای بسیار متنوعی را پوشش میدادند؛ از واسطهای مغز و رایانه و کاربرد هوش مصنوعی در اکتشافات علمی گرفته تا تلاقی هوش مصنوعی با دین، بهینهسازی شبکههای توزیع برق و مسائل حقوقی. این آثار نشاندهنده ژرفا و گستره تفکر دانشجویان ما درباره پیامدهای اجتماعی فناوری است.»
نیکوس تریچاکیس، دیگر مدیر این برنامه و استاد مدیریت، نیز پویایی ذهن دانشجویان را ستود و تأکید کرد که ویژگی برجسته این جستارها، حرکت سیال میان رشتههای پزشکی، فناوری عصبی، حقوق و اخلاق است، در حالی که «عاملیت انسان» همچنان در مرکز ثقل تمام این تحلیلها حفظ شده است. به باور او، این آثار نشان دادند که مسئله فقط این نیست که هوش مصنوعی «چه کاری میتواند انجام دهد»، بلکه این است که «چه کاری باید انجام دهد».
دیگر برگزیدگان شایسته تمجید در این رویداد، علاوه بر جایزه بزرگ ریچل ساوا، هیئت داوران دو پژوهشگر دیگر را به عنوان نفرات دوم برگزید و به هرکدام جایزه ۵ هزار دلاری اعطا کرد:
- کوردیانا کوزیر (دانشجوی دکتری شیمی): برای نگارش مقالهای پیرامون استفاده از هوش مصنوعی به عنوان دستیار شناختی برای وکلای مدافع تسخیری در محاکم عمومی.
- استراهینیا جانیوسیچ (دانشجوی برنامه فناوری و سیاستگذاری): برای جستاری در باب مفهوم مالکیت و اراده در اندامهای مصنوعیِ کنترلشده با سیگنالهای عصبی.
همچنین چهار پژوهشگر دیگر شایسته تقدیر افتخاری شناخته شدند و جوایز ۵۰۰ دلاری دریافت کردند تا این رویداد علمی، گواهی بر چرخش رویکرد دانشگاههای تراز اول جهان به سمت «هوش مصنوعی انسانمحور» باشد.
با نفوذ پرشتاب هوش مصنوعی به ساحتهای پزشکی، حقوق، آموزش و صنعت، پرسش محوری این رقابت اهمیتی دوچندان یافته است؛ امروز چالش اصلی ما با هوش مصنوعی این نیست که «چه کارهایی از آن ساخته است»، بلکه این است که «چه کارهایی را باید و مجاز است انجام دهد». گویا بشر سرانجام پس از سالها خلق بیوقفه ابزارهایی که خود نیز گاه از مدیریت عواقبشان ناتوان بوده، ایستاده است تا به بازخوانی کارنامه خویش و تأمل در فردا بپردازد؛ گامی هرچند کوچک، اما تاملبرانگیز در سپیدهدم تاریخ نوین فناوری.
